Ćwiczenia słuchu fonematycznego
images/1.jpg

Słuch fonematyczny to umiejętność rozróżniania najmniejszych elementów mowy – tzn. fonemów. Oznacza to, że dziecko potrafi wyodrębnić z potoku mowy zdania, w zdaniach – wyrazy, w wyrazach – sylaby, w sylabach – głoski, a także ustalić kolejność głosek w wyrazie. Jest podstawowym elementem determinującym prawidłowy rozwój mowy oraz umiejętności czytania i pisania. Słuch fonematyczny kształtuje się w trakcie rozwoju mowy dziecka w sposób spontaniczny i niezamierzony.

W zaburzeniach słuchu fonematycznego obserwuje się następujące błędy:

W wypowiadaniu się:

  • częste wady wymowy
  • mały zasób słownictwa
  • trudności w budowaniu zdań, tworzeniu opowiadań
  • skracanie wyrazów o trudnej konstrukcji fonetycznej
  • trudności w zapamiętywaniu i powtarzaniu trudnych wyrazów i dłuższych zdań
  • agramatyzmy

W pisaniu:

  • zniekształcenia pisowni, zlepki liter
  • mylenie liter b-p, d-t, g-k, z-s, dz-c, sz-s
  • trudności w pisaniu wyrazów ze zmiękczeniami, dwuznakami, z głoskami tracącymi dźwięczność
  • trudności w analizie zdań na wyrazy, wyrazów na sylaby i głoski
  • opuszczanie końcówek i cząstek wyrazów, gubienie liter, przestawianie ich kolejności
  • przestawianie szyku dyktowanych wyrazów
  • trudności we wszystkich rodzajach pisania: ze słuch, z pamięci, z przepisywaniem

W czytaniu:

  • długo utrzymujące się literowanie utrudniające syntezę sylabową i wyrazową
  • przekręcanie wyrazów, pomijanie lub dodawanie podobnie brzmiących, zgadywanie wyrazu
  • mylenie znaczenia wyrazów o podobnym brzmieniu
  • niewłaściwa intonacja czytanych tekstów
  • bardzo wolne tempo czytania

Ponadto zaburzeniom słuchu fonematycznego towarzyszą również:

  • trudności w nauce języków obcych
  • trudności w zapamiętywaniu i powtarzaniu dłuższych zdań
  • trudności w pamięciowym opanowaniu wierszy, zautomatyzowanych ciągów słownych takich jak: dni tygodnia, miesiące, tabliczka mnożenia
  • trudności w nauce gramatyki
  • trudności w rozumieniu dłuższych wypowiedzi słownych, poleceń nauczyciela, instrukcji
  • rozróżnianiu wyrazów podobnych brzmieniowo
  • obniżony zakres pamięci słuchowej

Przykładowe ćwiczenia słuchu fonematycznego:

1. Ćwiczenia na materiale bezliterowym – ćwiczenia słuchowe i rytmiczne:

  • Rozpoznawanie dźwięków i szmerów (przesypywanie różnych materiałów sypkich: piasek, kamienie, żwir;
  • Eksponowanie dźwięków charakterystycznych dla różnych pojazdów, głosów zwierząt , sprzętu gospodarstwa domowego, rozpoznawanie dźwięków różnych instrumentów...)
  • Odtwarzanie przez dziecko słyszanego rytmu przy pomocy wystukiwania np. patyczkiem o bębenek, wyklaskiwania, wytupywania.
  • Odgadywanie odgłosów docierających zza zasłony (przelewanie wody, rozdzieranie papieru, przesuwanie krzesła, gwizd czajnika, brzęk kluczy…)
  • Rozpoznawanie melodii piosenek po zaśpiewanym fragmencie.

2. Ćwiczenia na materiale literowym:

Wyodrębnianie zdań w mowie, słów w zdaniach:

- słuchanie wypowiedzi o prostej treści, np. ,,To kotek. On pije mleko”, a następnie rysowanie przez dziecko tylu kółek (kresek), ile jest zdań.

- układanie zdań przez dziecko na podstawie ilości patyczków (patyczki oznaczają słowa) np. I I I I Ala ma małego brata.

- zabawa w dopowiadanie brakującego słowa w zdaniu (np. gruszka jest żółta, a wiśnia...)

Wyodrębnianie sylab w słowach:

- zabawa w poszukiwanie przedmiotów, których nazwy zaczynają się od - ,,sza” (szalik , szafa ...)

- wybieranie obrazków w nazwach, w których jest sylaba - ,,ro”(rower, krowa, korona ...)

- zabawa w sklep: dziecko podchodzi do stolika, na którym leży dużo przedmiotów. Poleca się mu ,,kupić” przedmioty, których nazwa zaczyna się od np. ,,bu” (budyń, burak ...)

- wyszukiwanie słów rozpoczynających się na daną sylabę, np. ,,ma”

- wyszukiwanie słów kończących się na daną sylabę: np. ,,ki”( wor-ki, lal-ki …)

- łańcuch sylabowy: dziecko wypowiada dwusylabowy wyraz, dzieli go na sylaby, druga sylaba staje się początkiem nowego wyrazu np. wa- ta, ta-ma.

Podział wyrazów na sylaby (analiza sylabowa):

- dziecko nazywa obrazki, a następnie dzieli je na sylaby i liczy

- analiza z podskokami - podajemy dziecku wyraz, a jego zadaniem jest podzielić go na sylaby, po wymówieniu każdej z nich musi podskoczyć np. balony - ba ( podskok) lo (podskok) ny (podskok)

Wybieranie i segregowanie przedmiotów oraz obrazków na podstawie dźwiękowych właściwości ich nazw:

- zabawa w „urwane słowa” – wypowiadamy wyrazy, w których nie ma pierwszej głoski np. …górek, …ułka, …asło, a dziecko musi powiedzieć cały wyraz

- dziecko wskazuje przedmioty, których nazwy rozpoczynają się od tego samego dźwięku lub tej samej sylaby;

- segregowanie obrazków; rozkładamy obrazki z dwóch grup np.(s-sz), a dziecko ma ułożyć je w dwóch szeregach np. s- sałata, samolot, słoń sz- szafa, szal, szyny.

- zabawa ,,Kto powie ?” - wyszukiwanie słów na daną głoskę np. ,,t” ( tata, torba, taca, tory …)

- zamiana słów: ,,zmień ostatnią lub pierwszą głoskę tak, aby powstało nowe słowo: nos - ,,s” na ,,c” – noc

- wyszukiwanie słów, które kończą się taką samą głoską

- wysłuchiwanie w jakim miejscu słychać np.głoskę „p” , na początku, w środku czy na końcu wyrazu koper, parasol, praca

Bibliografia:
Rocławski B.: Słuch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka. Wyd. Glottispol 2003 r.
Skorek E.M.: Oblicza wad wymowy. Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2001 r.
Chmielewska E.: Zabawy logopedyczne i nie tylko. MAC 1996 r.
Styczek I: Badania i kształcenie słuchu fonetycznego. WsiP, Warszawa 1982 r.